KEDİLERDE DAVRANIŞ BOZUKLUKLARI *

BÖLÜM II: DAVRANIŞ BOZUKLUKLARI VE İSTENMEYEN DAYRANIŞLAR

Araş Gör. İbrahim Akyazı

İ.Ü. Vet. Fak. Fizyoloji Anabilim Dalı

Davranış bozuklukları bir bireyin davranışlarında görülen populasyonun ortalama davranışlarından sapmalardır, örnek olarak kedinin insanlara gösterdiği nedensiz agresyon bir davranış bozukluğudur. İstenmeyen davranışlar ise pet hayvanları söz konusu olduğunda gerçekte bu hayvanların etogramı açısından çok normal olup, ancak bakıldıkları çevre açısından sahiplerince istenmeyen davranışlardır. Örneğin evde mobilyaların tırmalanması kediler açısından bölge sınırlarını belirleme ya da pençelerin bakımı amacıyla yapılan çok normal bir davranış olmasına rağmen doğal olarak sahiplerince istenmeyen bir davranıştır. Burada iki davranış türü de ayrı ayrı gruplandırılmadan beraberce ele alınacaktır.

 1.Agresyon

Türler arası agresif davranış avlanma sırasında, savunma amacıyla ve rekabet durumunda, tür içi agresif davranış ise, üstünlük kurma, savunma ve oyun sırasında görülür.

Kedilerin insanlara karşı gösterdiği agresyon genellikle oyun agresyonu, ya da yönlendirilmiş agresyondur.

Genel olarak uzun tüylü kediler, kısa tüylü olanlardan, erkekler dişilerden, kısırlaşmamış olanlarsa kısırlaşmış olanlardan daha az agresyon gösterirler.

Normal şartlarda ev kedileri insanlara karşı agresif değildirler, yabani kedilerse savunma mesafesi aşıldığında saldırırlar. Ancak ilgi yetersizliği, kedinin başından geçen traumatik olaylar, uzun süren çatışma durumları, ya da kötü bir gençlik dönemi evcil kedilerde davranış bozukluklarına neden olabilir.

Agresyonun değerlendirilmesinde öncelikle kedinin kime karşı agresif olduğu belirlenmelidir, buna göre otoagresyon (kedinin kendisine karşı), insanlara karşı,  diğer kedilere karşı ya da diğer türlere karşı agresyon olmak üzere gruplama yapılabilir.

1.2.Üstünlük Agresyonu (Dominans Agresyonu)

Agresif Davranışın bu türü, sosyal yapının (sosyal statü, bölge hakkı, seksüel davranış) açıklığa kavuşmasına hizmet eder. Hart ve Hart (1991)’a göre insanlar ve kediler arasında dominans agresyonu sorun oluşturmaz, çünkü insanlar ve kediler arasında üstünlüğe dayalı bir sosyal ilişki yoktur.

Üstünlük agresyonu erkek kedi kavgalarında, ya da eve yeni bir kedi alındığı ve daha önceki kedilerle sosyal ilişkinin açıklığa kavuşması gerektiğinde görülür.

Bir evde birden fazla kedi beslendiğinde her zaman üstünlük problemleriyle karşılaşılabilinir; yemek ya da sevilen bir uyku yerinin paylaşılması için yapılan kavgalar gibi.

Bir bölgede agresif davranışlar yoluyla üstünlük kurmaya çalışmak ve bu bölgeyi savunmak kediler için bir davranış bozukluğu değil, etogram açısından normal bir davranıştır ve kısırlaştırılmış kedilerde oldukça belirgindir.

1.3. Savunma Agresyonu

Savunma agresyonu üstünlük agresyonunun tersine kedinin aktif olarak agresyonu doğran objenin üzerine gitmeyip, kendini savunmasıyla karakterizedir. Bir tehdit durumu söz konusu olduğunda tüm kediler savunma agresyonu gösterebilirler.

Bu tür agresyon tedirgin edici bir kişi kedinin üzerine gittiğinde, onunla kontak kurmak istediğinde ve bu durumda kedi kaçamadığı zaman ortaya çıkabilir. Genel olarak gençliklerinde insanlarla yetersiz kontak kuran kediler ileriki dönemlerde insanlardan daha çok korkarlar.  

1.4.Ağrıya Bağlı Agresyon

Ağrı sıklıkla agresif davranışa neden olabilir. Burada organik değişikliklere bağlı ağrı ile cezalandırmaya bağlı ağrı ayırt edilmelidir. Kediler köpeklerin aksine insanların üstünlüğünü kabul etmediklerinden, direkt yöntemler kedileri cezalandırmak için mantıklı değildir, çünkü bunun sonucunda oluşacak ağrı duyusu kedide sadece agresif davranış için bir tetikleyici olacaktır.

Bu bağlamda Brunner (1989)’e göre acıya neden olan durumlar ya da davranışların hatırlanması da agresyona neden olabilir.

 1.5 Avlanma Agresyonu

Avlanma, kediler insan ya da diğer hayvanları bir av objesi olarak gördüğünde istenmeyen bir davranış olabilir. Bunlar genelde fazla uyarım almayan ev kedileridir ve ev halkının bacaklarını ya da ev hayvanlarını av yerine koyarlar ve yaralayabilirler.

Avlanma davranışının özel bir şekli, bu davranışla birleşen oyun agresyonudur. Bu durumda kedinin oyuncul bir amacı olduğu fark edilir ve davranışları kontrollüdür.

Temel olarak eğer zayıf avlanma içgüdüsü olan bir kedi isteniyorsa, kötü bir avcı olarak bilinene bir annenin yavrusu sahiplenilmelidir, eğer avcılık özellikleri iyi bir kedi isteniyorsa, anne de iyi bir avcı olmalı ve yavru kedi annesinin yanında uzunca bir süre kalmalıdır  .

1.6.Yön Değiştirmiş Agresyon

Agresif davranış doğrudan bu davranışı doğuran etkene değil de, bunun yerine konulan bir objeye (insan ya da eşya) yöneltildiğinde “yön değiştirmiş agresyon söz konusudur

Bu durum kedi agresyon yaratan objeye ulaşamadığında (bu obje artık mevcut değilse ya da kedi için çok tehlikeliyse) söz konusudur.  Örnek olarak kedinin yakınından geçen büyük bir köpek, kedinin camdan bakarak dışarıda sevmediği türdeşlerini görmesi fakat bunlarla direkt kontak kuramaması, ya da kavga esnasında ayrılması bu tür agresyona neden olabilir.

1.7. Hiperaktiviteye Bağlı Agresyon

Brunner (1989)’e göre kedilerde gerçek hiperaktivite nadiren görülür ve genellikle normal bir kedinin normalden aktif olduğu dönemler hiperaktivite ile karıştırılır. Gerçek bir hiperaktivite şüphesi olduğunda kedinin sürekli olarak artan ilgi görme güdüsü olup olmadığı araştırılmalıdır.

1.8.İçgüdü Bozukluğuna Bağlı Agresyon

İçgüdü bozukluğu çok nadiren agresif davranış nedenidir ve genellikle fırsat buldukları halde cinsel aktivite göstermeyen kastre edilmemiş kedilerde görülür.

1.9.Yavru Kedilere Karşı Agresyon

Bu tür agresyon erkek kedilerden ya da dişi kedilerden olmak üzere gruplanabilir.

Bir erkek kedinin yavru kedilere karşı agresyonunun olası bir nedeni, yavruların babasının başka bir erkek kedi olması olabilir. Yeni bir erkek kedi yavruların bulunduğu bölgeyi devraldığında yavruları öldürebilir, böylece dişi kedinin kısa bir süre sonra yeniden kızgınlık göstererek bölgenin yeni sahibiyle çiftleşmesi sağlanmış olur.

Erkek kedinin yavrulara agresyonunun diğer bir nedeni seksüel düş kırıklığıdır. Bu tür agresyon baba kedide ya da başka bir erkek kedide görülebilir ve anne kedi yavruları emzirirken yalancı bir kızgınlık gösterirse ortaya çıkabilir. Bu dönemde anne kedi erkek için cinsel açıdan çekicidir ama çiftleşmeye izin vermez. Erkek kedi bu durumda içgüdüsel olarak yavru kedilerle çiftleşmeyi deneyebilir ve normal çiftleşme davranışının bir parçası olarak, dişi kediyi çiftleşme sırasında sabitleme amacıyla yaptığı gibi yavruları enselerinden ısırdığı sırada kasıtsız olarak öldürür.

Dişi kedinin yavruların agresyonunun nedeni annenin organik bir hastalığı olabilir. Özellikle meme hastalıkları bu açıdan önemlidir, çünkü yavrular emme esnasında annenin canını yakabilir ve anne bunu engellemek ister.

Dişi kedinin yavrularına gösterdiği agresyonun diğer bir nedeni üreme ya da kalıtımla ilgilidir. Yavruların kazanılmış ya da kalıtsal bir bozukluğu olduğunda anne bunları öldürür ya da yer. Bu Türün genetik sağlığı ve popülasyonun devamına yönelik bir önlem reaksiyonudur.

1.10.Nedensiz görünen Agresyon

Bunun en önemli kaynağı belirsiz organik bir bozukluktur. Ayrıntılı bir nörolojik muayene gereklidir. Herhangi bir patolojik bulgu olmaksızın agresyon gösteren hayvanlar spontan agresif olarak nitelenir. Burada ne oranda merkezi-sinirsel olaylar etkilidir ya da ne oranda sosyalizasyon fazındaki bozukluklar söz konusudur tam olarak tespit edilemez.

1.11. Otoagresyon

Gereksiz temizlenme, yalanma, tırmalama ya da ısırma ile kendi kendini yaralama otoagresyon ya da otomotilasyon olarak nitelenir. Vücut temizleme davranışının bu tür bir hiperfonksiyonu sosyal çatışmalardan kaynaklanan maskelenmiş bir agresyon olabilir.

2.Boşaltım Davranışı Bozukluğu (Dışkılama -  İdrar Yapma)

Boşaltım davranışındaki değişikliklerin nedeni olarak birçok organik bozukluk ön plana çıkmaktadır. Bunlar sıklıkla idrar kesesi ve anal kese yangıları, yaşlılığa bağlı artroz ve benzeri durumlardır. Hastalığın neden olduğu ağrı, şartlanmaya bağlı olarak tuvaletin kullanılmasıyla ilişkilendirilir ve hayvan hastalık sonrası da tuvaleti kullanmayı reddedebilir. Bunun bir işareti hastalığın yer aldığı sisteme bağlı olarak sadece dışkı ya da sadece idrarın tuvalet dışına yapılmasıdır.

Sosyal çevredeki değişiklikler de tuvalet alışkanlığı ile ilgili bozukluklara yol açabilir. Bu değişiklikler çok çeşitli olabilir. Evdeki yerleşim şeklinin değişimi bile bazı kedileri huzursuz eder. Diğer nedenler evin yapısındaki değişiklikler, taşınmalar, ev sakinlerinin ayrılması ya da eve yeni birilerinin gelmesi olabilir. Kedinin olası reaksiyonları toleranstan korku reaksiyonları ya da boşaltım davranışı bozukluklarına kadar değişebilir ve neden-sonuç ilişkisi net olarak tespit edilemeyebilinir. Çevredeki, sahibi tarafından rahatsızlık olarak algılanmayacak küçük değişimler bile kedinin davranışları açısından büyük sonuçlar doğurabilir ve aynı uyarımlara gösterilecek bireysel reaksiyonlar ev kedilerinde çok değişkendir.

Normalde kediler tuvalet altlığı olarak gevşek ve yumuşak materyalleri tercih ederler. Gençliğin ilk dönemlerinde toprak, kum, ya da bir banyo halısı gibi materyallere düşkünlük kazanabilir.

Bazı kediler altlığa aldırmaksızın sadece belli yer ya da yerlere tuvaletlerini yaparlar.

Kedinin tuvaletinin kenarında dengede durması, memnunsuzca eşelenmesi ve tuvaletin hemen dışına dışkılaması tuvaletinden hoşnut olmadığını ve bu yüzden kullanmadığını gösterir. Böyle bir durumda kedi tuvaletleri lokalizasyon, hijyen, altlık ve model açısından kontrol edilmelidir. Ayrıca tuvaleti kabullenmemenin nedeni yeterli alışkanlığın edinilmemesi olabilir, çünkü kediler tuvaleti kullanmak için eğitilmelidirler.

Birçok yazara göre korku, boşaltım davranışı bozukluğu nedenlerinden en sık görülenidir.

3. İdrarla İz Bırakma

İdrarla iz (işaret) bırakma her iki cinsiyette de görülebilse de erkeklerdeki oranı ortalama olarak daha çoktur. Erkek kedide “idrar püskürtme”, kastre ve dişilerde ise “idrarla işaretlemeden” bahsedilir ve alan belirleme, üstünlük ve seksüel davranışlarla ilgilidir.

İdrarla iz bırakma sosyal çevredeki alan mücadelesi, seksüel davranış ve agresif tartışmalar gibi dış etkenlerle başlatılabilir ya da arttırılabilir. Eve yeni bir hayvan alındığında evde bulunan kedi bölgesini işaretlemek isteyebilir. Ayrıca ergenliğe ulaşan erkek kediler de bölgelerini işaretlerler. Evde bakılan kedilerin kapılar ya da pencereler aracılığıyla diğer kedilerle kontak kurması da idrarla işaretlemeye neden olabilir.

4. Tırnaklarla İşaretleme Ve Zarar Verme

Bölgenin işaretlenmesi için pençelerin kullanılması belirli durumlar ya da belirli yüzeyler için söz konusudur Bu bir davranış bozukluğu değil, bölgenin optik ve olfaktorik olarak sınırlanmasına yönelik tamamen normal bir davranıştır. Çünkü tırmalama ile birlikte pedal bezlerden kokulu bir salgı bırakılır ve türdeşler bölgenin kime ait olduğundan haberdar edilir.

İşaretleme davranışı dışında da kediler eşyalara pençelerini kullanarak, ısırarak, düşürüp devirerek zarar verebilirler. Zarar verme burada yalnızca bir yan etkidir (işaretleme, oynama, uyanma jimnastiği, pençelerin bakımı.

5. Beslenme Davranışı Bozuklukları

5.1.Azalmış Besin Alımı 

Nedenlerinin başında hastalığa bağlı davranış değişimleri gelir.

Bu durumda Anoreksi (genel iştahsızlık) ve Aversiyon (belirli bir yiyeceğin reddedilmesi) ayırt edilmelidir..

Mekan değişimleri de besin alımını etkiler.

Temizlik açısından rahatlık amacıyla bazı hayvan sahipleri kedinin beslenme ve tuvalet gereçlerini yan yana koyarlar ve bu kedinin bölgeye yemeği reddetmeyle sonuçlanan bir antipati duymasına neden olabilir.

5.2. Artmış Besin Alımı

Burada da neden olarak organik değişimler söz konusu olabilir, örneğin tiroid hipofonksiyonu yağlı besin ihtiyacının artmasına neden olabilir.

Gençlik döneminde fazla beslenmenin kazanılmış, kronik fazla yeme davranışına neden olduğu da sıkça görülür.

Ayrıca rekabet, kısırlaştırma ve çevre ısısında düşme de besin alımında artışa neden olur.

5.3. Anormal Yeme Davranışı

Yün ya da kumaşların yenmesi ya da çiğnenmesi gibi anormal yeme davranışları özellikle siyam ya da iran kedilerinde görülmekle beraber elde büyütülmüş tüm kedi ırklarında görülebilir. Neden olarak anneden erken ayrılma ve ilgi yetersizliği gösterilmiştir. Beslenme hataları da buna neden olabilir.  Aç kalma yün çiğnemeyi arttırır, kuru mama azaltır.

Kedinin dışkı yemesi, anne kedilerde yuvanın temiz tutulması için yapılabilir ve normal bir davranıştır, diğer durumlarda beslenme yetersizliği düşünülmelidir.

Anormal yeme davranışı çerçevesinde tek yönlü beslenmeden de söz edilmelidir.

6. Seksüel Davranış

Ev kedisinin normal seksüel davranışı kedi sahibi için en önemli konulardan biridir.

6.1.Çiftleşme İsteksizliği

Öncelikle cinsel organların fizyolojik yapı ve gelişimi ve dişi hayvanlarda seksüel siklusun durumu değerlendirilmelidir. Kedi kızgınlıkta değil ya da gebe ise çiftleşme isteksizliği tamamen normaldir..

Dişi ya da erkek kedi çok az cinsel tecrübeye sahipse ya da hiç sahip değilse seksüel başarısızlık görülebilir.

Erkek kedide çiftleşme isteksizliği çok sık çiftleşmeye bağlı libido kaybından kaynaklanabilir.

Beslenmeye bağlı olarak libido azalması yetersiz besin, ya da düşük enerjili beslenmeye bağlı olabilir.

Sıkça yapılan temel bir hata da erkek kedinin çiftleşme amacıyla dişiye götürülmesidir. Bu durumda dişi, bölgesini erkeğe karşı savunacak ve çiftleşmeyi kabul etmeyecektir. Çiftleşme çoğunlukla erkeğin bölgesinde gerçekleşir. Erkek kediyi çiftleşme öncesi yabancı bir bölgeye götürmekten kaçınmalıdır.

Kedinin çiftleşeceği partner ya da çevredeki insanlara karşı duyacağı antipati de çiftleşme isteksizliğine neden olabilir.

Derin bir sosyal hiyerarşi testislerde inaktivite atrofisine neden olabilir.

Kedinin türdeşlerinden izole şekilde yetiştirilmesi çiftleşme yeteneğinin kaybolmasına neden olabilir, bu durumda aynı zamanda türdeşlerle genel bir iletişim bozukluğu da söz konusudur.

6.2.Kısırlaştırılmış Kedilerde İstenmeyen Seksüel Davranışlar

Seksüel davranışlar kısırlaştırılmış kedilerde yıllarca daha devam edebilir. Bazı durumlarda geç kısırlaştırılmış kedilerde bu kazanılmış bir davranış biçimi haline gelebilir ve seksüel davranış biçimi bir dereceye kadar hormonal durumdan bağımsız olabilir.

6.3.Erkek Kedilerde İstenmeyen Seksüel Davranışlar

Erkek kedide seksüel eksiklik, mobilya, insan bacakları, yavru kediler, ya da diğer hayvanlar gibi ikame objelere yöneltilen seksüel davranışlara neden olabilir.

Erkek kedilerde davranış bozukluğu olarak seksüel hiperaktivite ve nadiren de homoseksüalite görülebilir.

6.4.Dişi Kedilerde İstenmeyen Davranışlar

Dişi kedi kızgınlık mevsiminde çiftleşmediğinde provoke ovulasyon özelliği nedeniyle sürekli kızgınlık gösterebilir.

6.5.Maternal Davranışlar

Maternal davranışlar alanında da davranış bozukluğu olarak nitelenen davranışlardan bahsedilebilir. Neden sıklıkla annenin bir hastalığıdır. Örneğin bir meme yangısı yavruların yeterince emmesini imkansız kılabilir, ya da annenin yavrulara acıdan dolayı agresyon göstermesine neden olabilir. Yavrulardan bazıları ya da tümünün hastalığı annenin davranışlarında değişikliğe neden olabilir; yavruların terk edilmesi ya da kannibalizm sonucu öldürülmesi olasıdır.

Annenin yavrularına tutumunda hayvan sahibi de yuva hazırlamak, yiyecek sağlamak ve benzeri birçok şekilde etkili olur. Yani annenin davranışındaki bir bozukluk yanlış bakım şartlarından kaynaklanıyor olabilir; örnek olarak kedinin yavrulaması için yetersiz bir yuva sağlanması annenin bunu kabul etmemesine neden olabilir ya da annenin doğum sonrası fazlaca rahatsız edilmesi yavrularını başka bir yere taşımaya çalışmasına neden olabilir.

Tüm çevre şartları uygun seçilmiş olmasına, yavrularda ve annede herhangi bir hastalık belirtisi bulunmamasına rağmen annenin yavrulara yetersiz ilgi göstermesi içgüdü kaybından olabilir

Bölüm I: Etogram

* Bu yazı iki bölüm halinde İVHO Dergisi'nde yayınlanmıştır.